Çeltik, Kanola ve Pamuk Üretimde Kimyevi Gübre Kullanım Etkinliği: Türkiye Örneği

Creative Commons License

Semerci A., ÇELIK A. D.

Tekirdağ Ziraat Fakültesi Dergisi, cilt.23, sa.3, ss.923-939, 2026 (ESCI, TRDizin)

Özet

Bu çalışma, Türkiye’de çeltik, kanola ve pamuk üretiminde gübre kullanımının ekonomik etkinliğini analiz etmektedir. Yürütülen araştırmada örnekleme yöntemi olarak pamukta basit tesadüfi örnekleme, çeltikte tabakalı örnekleme, kanolada ise tam sayım yöntemi kullanılmıştır. Analizlerde 74 çeltik, 83 kanola ve 136 pamuk üreticisine ait birincil veriler kullanılmıştır. Araştırmada kullanılan veriler pamukta 2016 yılı, çeltik ve kanolada 2018 yılı üretim dönemine aittir. Üretim fonksiyonları, ilgili üretim girdilerine göre tahmin edilmiştir. Çeltik üretimi için oluşturulan modelde belirleme katsayısı (R²) 0.972, üretim faktörlerine ait esneklik katsayıları toplamı (Σbi) 1.002 ve gübre girdisinin esneklik katsayısı 0.243 olarak hesaplanmıştır. Gübre kullanımının marjinal etkinlik katsayısı ise 13.67 olarak belirlenmiştir. Kanola üretimi için elde edilen sonuçlara göre, belirleme katsayısı 0.919, gübre girdisinin esneklik katsayısı 0.662 ve toplam esneklik değeri 1.004’tür. Gübre faktörünün marjinal etkinlik katsayısı bu ürün için 9.39 olarak hesaplanmıştır. Pamuk üretimi için oluşturulan modelde ise R² değeri 0.915, gübre esnekliği 0.263 ve toplam esneklik değeri 0.976’dır. Bu üründe gübrenin marjinal etkinlik katsayısı 4.18 olarak bulunmuştur. Üç ürün özelinde yapılan analizlerde, gübre girdisinin %5 anlamlılık düzeyinde istatistiksel olarak anlamlı olduğu görülmüştür. Ayrıca tahmin edilen üretim fonksiyonlarının yüksek R² değerlerine ve anlamlı F istatistiklerine sahip olması, modellerin güvenilirliğini desteklemektedir. Bu çalışma kapsamında ürünler için hesaplanan marjinal etkinlik katsayıları, incelenen işletmelerde çeltik, kanola ve pamuk üretiminde gübre faktörünün etkin bir şekilde kullanılmadığını göstermektedir. Bu durum, işletmelerin birim alandan elde ettiği verimi ve gelir düzeyini artırma potansiyelinin bulunduğunu işaret etmektedir. Sonuç olarak, çeltik, kanola ve pamuk üretiminde gübre kullanım düzeyinin artırılması hem tarımsal verimliliği hem de üretici kârlılığını artırmak açısından önemli bir strateji olarak değerlendirilmektedir.Üç ürün özelinde yapılan analizlerde, gübre girdisinin %5 anlamlılık düzeyinde istatistiksel olarak anlamlı olduğu görülmüştür. Ayrıca tahmin edilen üretim fonksiyonlarının yüksek R² değerlerine ve anlamlı F istatistiklerine sahip olması, modellerin güvenilirliğini desteklemektedir. Elde edilen bulgular, gübre kullanımının incelenen tüm ürünlerde ekonomik optimum düzeyin altında kaldığını ortaya koymaktadır. Başka bir ifadeyle, mevcut durumda üreticilerin gübre kullanım düzeyleri yeterli verim artışını sağlamamakta ve kaynakların etkin kullanılmadığını göstermektedir. Bu durum, işletmelerin birim alandan elde ettiği verimi ve gelir düzeyini artırma potansiyelinin bulunduğunu işaret etmektedir. Sonuç olarak, çeltik, kanola ve pamuk üretiminde gübre kullanım düzeyinin artırılması, hem tarımsal verimliliği hem de üretici kârlılığını artırmak açısından önemli bir strateji olarak değerlendirilmektedir.
This study analyzes the economic efficiency of fertilizer use in the production of paddy, canola, and cotton in Türkiye. The sampling methods used were; simple random sampling for cotton, stratified sampling for rice, and a complete enumeration method for canola. Primary data were collected from 74 paddy, 83 canola, and 136 cotton producers. The data used in the research pertain to the 2016 production season for cotton and the 2018 production season for rice and canola. Production functions were estimated based on the main input variables for each crop. In paddy production, the coefficient of determination (R²) was found to be 0.972, the sum of input elasticities (Σbi) was 1.002, and the elasticity coefficient of the fertilizer input was 0.243. The marginal efficiency of fertilizer use in paddy was calculated as 13.67. For canola production, the R² value was 0.919, the fertilizer elasticity coefficient was 0.662, and the total input elasticity (Σbi) was 1.004. The marginal efficiency coefficient of fertilizer in canola was found to be 9.39. In the cotton model, the coefficient of determination was 0.915, the elasticity of fertilizer input was 0.263, and the total input elasticity was 0.976. The marginal efficiency of fertilizer in cotton production was calculated as 4.18. In all three models, the fertilizer variable was statistically significant at the 5% level. Additionally, the high R² values and statistically significant F-statistics indicate the reliability of the estimated production functions. The results show that fertilizer is not used at an economically optimal level in the examined enterprises for any of the three crops. These findings imply that there is potential to increase both yield per unit area and farm income through improved fertilizer use. In conclusion, increasing the amount of fertilizer applied per unit area in paddy, canola, and cotton production can be considered an important strategy to enhance agricultural productivity and producer profitability.