Başlangıçtan Günümüze Kelâm Doktora Tezleri Değerlendirmesi -Türkiye Örneği-

Creative Commons License

ATILGAN Y. K.

GÜMÜŞHANE ÜNİVERSİTESİ İLAHİYAT FAKÜLTESİ DERGİSİ, cilt.15, sa.2, ss.569-609, 2026 (TRDizin)

Özet

Bu çalışma, Türkiye’de İlahiyat Fakülteleri bünyesinde yer alan Temel İslam Bilimleri Kelâm Anabilim Dalı’nda 1960 ile 2025 yılları arasında tamamlanmış olan 403 adet doktora tezini kapsamlı bir biçimde analiz etmeyi amaçlamaktadır. Yaklaşık altmış beş yıllık bir süreci mercek altına alan araştırma, Kelâm ilminin modern dönem akademik serüvenini nicel ve nitel veriler ışığında ortaya koyması bakımından önem arz etmektedir. Makalenin temel sorunsalı, Kelâm alanındaki akademik üretimin hangi tematik odaklarda yoğunlaştığını, zaman içerisinde geçirdiği paradigma değişimlerini ve literatürdeki mevcut boşlukları tespit etmektir. Çalışmanın metodolojik çerçevesini belirlemek amacıyla üniversitelerin web sayfaları, İSAM Makale Veri Tabanı ve YÖK TEZ merkezi verileri titizlikle taranarak veri dosyası oluşturulmuştur. Araştırma, sadece sayısal bir döküm sunmanın ötesine geçerek; tezlerin konu dağılımları, kronolojik seyirleri, danışman bilgileri ve farklı disiplinlerden akademisyenlerin sürece olan katkıları gibi çok katmanlı bir değerlendirme sunmaktadır. İncelenen doktora tezleri; sistematik kelâm meseleleri, disiplinler arası ve karşılaştırmalı çalışmalar, kavram incelemeleri, şahıs-bölge-dönem araştırmaları ile eser ve tahkik tetkikleri ana çerçevesinde 22 alt başlık altında tasnif edilmiştir. Bu tasnif süreci; ilahî sıfatlardan nübüvvet anlayışına, Kelâm-siyaset ilişkisinden modern felsefi akımlara, kadın konulu araştırmalardan güncel kelâmî problemlere kadar oldukça geniş bir yelpazeyi içine almaktadır. Elde edilen bulgular, Kelâm ilmi alanındaki doktora çalışmalarında belirli dönemlerde bazı konuların akademik doygunluğa ulaştığını, buna karşın kelâm metodolojisi, semantik çalışmalar ve bazı bölgesel/tarihsel dönemler üzerine yapılan araştırmaların sınırlı kaldığını göstermektedir. Ayrıca tezlerin giriş ve sonuç kısımlarındaki metodolojik eksiklikler ile literatür taramasındaki yetersizlikler, çalışmanın eleştirel boyutunu oluşturmaktadır. Sonuç olarak bu makale, geçmişten günümüze Kelâm çalışmalarının bir projeksiyonunu sunarak, gelecekte yapılacak akademik araştırmalar ve belirlenecek yeni doktora tez konuları için stratejik bir literatür haritası ve yol gösterici bir kaynak olma niteliği taşımaktadır.
This study aims to comprehensively analyze 403 doctoral dissertations completed in the Department of Kalam (Islamic Theology) within the framework of Basic Islamic Sciences in Türkiye between 1960 and 2025. Examining a period of approximately sixty-five years, this research is significant in revealing the academic journey of the science of Kalam in the modern era through both quantitative and qualitative data. The primary objective of the article is to identify the thematic focal points of academic production in the field of Kalam, the paradigmatic shifts it has undergone over time, and the existing gaps in the literature. To establish the methodological framework of the study, a comprehensive dataset was created by meticulously scanning university web pages, the ISAM Articles Database, and the Council of Higher Education (YÖK) Thesis Center. Beyond providing a mere numerical inventory, the research offers a multi- layered evaluation, including the thematic distribution of dissertations, their chronological progression, supervisor profiles, and the contributions of scholars from different disciplines to the process. The examined doctoral theses are classified under 22 sub-headings within the main framework of systematic Kalam issues, interdisciplinary and comparative studies, conceptual analyses, person-region-period research, and text-critical (tahqiq) studies. This classification encompasses an extensive range, from divine attributes to the conception of prophethood, the relationship between Kalam and politics, modern philosophical movements, gender-related research, and contemporary theological problems. The findings indicate that while certain subjects in doctoral studies within the field of Kalam reached academic saturation during specific periods, research on Kalam methodology, semantic analyses, and certain regional or historical periods remains limited. Furthermore, methodological deficiencies in the introduction and conclusion sections of the theses, along with inadequacies in literature reviews, constitute the critical dimension of this study. In conclusion, by presenting a projection of Kalam studies from the past to the present, this article serves as a strategic literature map and a guiding resource for future academic research and the determination of new doctoral thesis topics.