İbn Hacer’in Takrîbü’t-Tehzîb’inde Cerh ve Taʿdîl Hükümlerinin Sayısal ve İstatistiksel Analizi

Creative Commons License

bilgin R.

Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, cilt.0, sa.60, ss.219-248, 2026 (TRDizin)

Özet

Bu çalışmada İbn Hacer el-Askalânî’nin Takrîbü’t-Tehzîb adlı eserinde râviler hakkında hüküm verirken kullandığı cerh ve taʿdîl lafızlarının sayısal analizi ve râvi değerlendirme yöntemleri incelenmiştir. Ayrıca müellifin bu hükümlerine yönelik çağdaş dönemde ortaya çıkan tartışmalar ve eleştiriler ele alınmıştır. Bu çalışmanın hedefi Takrîbü’t-Tehzîb’de yer alan on iki mertebeli cerh ve taʿdîl sisteminin geniş râvi külliyatına nasıl uygulandığını, hangi mertebelerin ne ölçüde tercih edildiğini ve müellifin değerlendirme dilinin pratikte nasıl işlediğini ortaya koymaktır. Araştırmada öncelikle İbn Hacer’in Takrîbü’t-Tehzîb’in mukaddimesinde ortaya koyduğu, râvileri altısı taʿdîl ve altısı cerh olmak üzere on iki mertebede sınıflandıran sistematik tasnif yapısı analiz edilmiştir. Ardından eserde yer alan toplam 8826 râvi, doküman analiz yöntemiyle tek tek taranmış; râviler hakkında kullanılan cerh ve taʿdîl lafızları müellifin belirlediği mertebelere göre tasnif edilmiştir. Elde edilen veriler sayısal içerik analiz yöntemiyle frekans ve oranlar üzerinden değerlendirilmiş; her bir mertebede tercih edilen terimlerin sıklık ve dağılımları tablolar ve grafiklerle desteklenerek yorumlanmıştır. Analiz bulgularına göre Takrîbü’t-Tehzîb’de adı geçen toplam 8.826 râvi üzerinden yapılan değerlendirmelerde, taʿdîl ve cerh mertebelerinin dağılımı açık biçimde ortaya konulmuştur. Buna göre taʿdîl hükmü verilen 6.565 râvinin 693’ü birinci, 335’i ikinci, 1.990’ı üçüncü, 1.280’i dördüncü, 671’i beşinci ve 1.596’sı altıncı mertebede yer almaktadır. Cerh edilen toplam 1.695 râvi ise mertebelere göre; birinci mertebede 386, ikinci mertebede 410, üçüncü mertebede 748, dördüncü mertebede 139, beşinci mertebede 10 ve altıncı mertebede yalnızca 2 râvi şeklinde dağılım göstermektedir. Beşşâr Avvâd Maʿrûf ve Şuayb el-Arnaût gibi bazı çağdaş muhakkikler İbn Hacer’in râviler hakkında verdiği hükümlerin bir kısmını eleştirmiş ve farklı değerlendirmelerde bulunmuşlardır.
This study makes a numerical analysis of the terms of jarḥ and taʿdīl which Ibn Ḥajar al-ʿAsqalānī used in Taqrīb al-Tahdhīb to pass judgments on narrators and examines his methods of evaluating narrators. In addition, the contemporary debates and criticisms directed at the author’s judgments have been examined. The aim of this study is to examine how the twelve-tiered jarḥ and taʿdīl system presented in Taqrīb al-Tahdhīb is applied across a large corpus of narrators, to identify the relative prevalence of each evaluative rank, and to demonstrate how Ibn Ḥajar’s evaluative language operates in practice. First, the systematic classification structure outlined by Ibn Ḥajar in the introduction to Taqrīb al-Tahdhīb in which narrators are categorized into twelve ranks - six for taʿdīl and six for jarḥ- is examined. Subsequently, all 8,826 narrators included in the work are individually analyzed using document analysis, and the jarḥ and taʿdīl terms applied to them are classified according to Ibn Ḥajar’s hierarchical framework. The resulting data are evaluated through quantitative content analysis, interpreted on the basis of frequencies and percentages, and presented in tables and graphs. Depending on the findings of the analysis based on the evaluation of a total of 8,826 narrators mentioned in Taqrīb al-Tahdhīb, the distribution of the taʿdīl and jarḥ ranks is clearly demonstrated. Accordingly, among the 6,565 narrators who received taʿdīl judgments, 693 are classified in the first rank, 335 in the second, 1,990 in the third, 1,280 in the fourth, 671 in the fifth, and 1,596 in the sixth rank. By contrast, the 1,695 narrators who were subjected to jarḥ are distributed across the ranks as fol- lows: 386 in the first rank, 410 in the second, 748 in the third, 139 in the fourth, 10 in the fifth, and only 2 narrators in the sixth rank. Some modern scholars such as Beşşâr Avvâd Maʿrûf and Shuʿayb al-Arnaʾūt have criticized some of Ibn Ḥajar’s evaluations of narrators and have proposed alternative assessments.