Hamid Hamdi Vânî Malatî ve Tasavvuf Anlayışı

Creative Commons License

Alptekin Altunkaya M.

Anadolu Endüstri Devriminin Mimarlarına Vefâ: Uluslararası Çalıştay-3 Hamid Hamdi Vani Malati, Malatya, Turkey, 5 - 06 September 2025, pp.107-138, (Full Text)

  • Publication Type: Conference Paper / Full Text
  • City: Malatya
  • Country: Turkey
  • Page Numbers: pp.107-138
  • Hatay Mustafa Kemal University Affiliated: Yes

Abstract

Tasavvuf, İslâm’dan önceki dönemlerde zühdî pratikler şeklinde varlık göstermiş olmakla birlikte, İslâmî vahyin nüzûlüyle birlikte yeni bir muhteva ve istikamet kazanmıştır. Kur’ân-ı Kerîm’de peygamberlerin zühd ve riyâzet eksenli hayat tarzlarına temas edilmesi bu hakikatin en açık delillerindendir. Hz. İbrahim ve Hz. Hacer’in hacc kıssası, Hz. Musa’nın erbain mikâtı, Hz. Meryem’in mihraba adanışı gibi kıssalar, zühdün nübüvvet silsilesiyle irtibatını ortaya koymaktadır. Ahmed b. Hanbel’in Kitâbü’z-Zühd adlı eserinde, önceki peygamberler ve sâlih kimselere dair zühd haberlerine geniş yer verilmesi de bu sürekliliği teyit eder mahiyettedir.

İslâmî dönemde sahâbenin tevhid merkezli yaşayışı ve dünyevî alâkalardan arınmış hayat tarzı, zamanla müstakil bir ilmî disipline dönüşmüş; hicrî birinci asrın sonlarına doğru bu yaşayış biçimi “tasavvuf” adıyla anılmaya başlanmıştır Hamdî-i Vânî el-Malatî, Zübdetü’l-İrfân adlı eserinde tasavvufu, İslâm’ın fazilet boyutunu teşkil eden şer‘î ilimlerden biri olarak telakki etmekte ve bu ilmin gayesini, insanı ahlâk-ı Muhammediyye ile donatmak şeklinde temellendirmektedir. Müellif, tasavvufu şekil ve merasimlerden ibaret bir anlayıştan ayırarak, onu ihlâs, tezkiye-i nefs ve tahalluk bi-ahlâkillâh ekseninde konumlandırmaktadır.

Bu çalışma, Hamdî-i Vânî el-Malatî’nin tasavvuf anlayışını, Zübdetü’l-İrfân merkezli olarak ele almakta; tasavvufun tanımı, gayesi, menşei, diğer ilimlerle ilişkisi ve tevhid telakkisi bağlamında müellifin görüşlerini ilmî bir zeminde incelemeyi amaçlamaktadır.