Kıraat Literatüründe Sekizli Tasnifler: Onlu Sisteme Giden Süreçte Yedili Geleneğin Yeniden Yorumlanışı
İlahiyat Tetkikleri Dergisi, sa.67, ss.1-15, 2026 (ESCI, TRDizin)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Cilt numarası: Sayı: 67
- Basım Tarihi: 2026
- Doi Numarası: 10.29288/ilted.1764063
- Dergi Adı: İlahiyat Tetkikleri Dergisi
- Derginin Tarandığı İndeksler: Emerging Sources Citation Index (ESCI), Arab World Research Source, ATLA Religion Database, Index Islamicus, MLA - Modern Language Association Database, Religion and Philosophy Collection, Directory of Open Access Journals, TR DİZİN (ULAKBİM), MLA International Bibliography, Religion Database (ProQuest)
- Sayfa Sayıları: ss.1-15
- Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
- Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
İbn Mücâhid’in kıraatleri yediyle sınırlandırma eylemi, zamanla kıraat geleneğinde güçlü bir otorite kazanmıştır. Bu sınırlandırma girişimi, toplumsal ve dinî birlik ihtiyacına cevap vermeyi, rivayet güvenilirliğini teminat altına almayı ve aynı zamanda kıraat rivayetleri arasındaki zayıf yahut uydurma unsurları ayıklamayı amaçlayan bilinçli bir kıraat standartlaştırma hamlesi olarak değerlendirilebilir. Ancak söz konusu sınırlandırma ameliyesi, sonraki dönemlerde farklı yorumlara da konu olmuş, özellikle yedi harf ile yedi kıraatin özdeşleştirildiği bir anlayışın giderek güçlenmesine zemin hazırlamıştır. Bu algı zamanla, yedinin dışında kalan sahih kıraatlerin görünürlüğü ve itibarında görece bir daralma yaşanmasına yol açmıştır. İşte bu kavramsal indirgeme ve bunun pratikte doğurduğu dışlayıcı etkiye karşı, erken sayılabilecek dönemden itibaren sekizli kıraat tasnifleri tezahür etmiş, alternatif bir çerçeveyle sahih okuma çeşitliliğini yeniden görünür kılma çabaları günbegün mukavemet kazanmıştır. Başka bir deyişle, sekizli tasnifler, yedili sistemin doğurduğu daralmanın giderilmesine yönelik mantıksal dönüşümün kaçınılmazlığını deruhte eden muharrik bir mekanizma gibi işlev görmüşlerdir. Türkiye literatüründe sekizli kıraat tasniflerini doğrudan ve bütüncül bir yaklaşımla merkeze alan müstakil bir akademik incelemenin bulunmaması, bu çalışmanın yapılmasına zemin hazırlamıştır. Çalışma hem sekizli tasniflerin tarihsel-sosyolojik arka planını makale formatının el verdiği ölçüde aydınlatmayı hem de günümüzdeki yerleşik onlu tasnif geleneğinin doğuşunda zihni dönüşümün bu tür çalışmalarla olgunlaştığını vurgulamayı hedeflemekte, bu vesileyle kıraat mirasının doğru anlaşılmasına katkı sunmayı amaçlamaktadır.
Ibn Mujāhid’s act of restricting the qirāʾāt to seven established authorities gradually gained strong authority within the tradition of Qurʾānic recitation. This attempt at limitation may be regarded as a conscious effort at standardization that sought to respond to the need for social and religious unity, to ensure the reliability of transmitted reports, and at the same time to eliminate weak or fabricated narrations among the recitational traditions. However, this act of restriction later became the subject of various interpretations, particularly giving rise to an understanding that increasingly identified the seven aḥruf with the seven canonical recitati- ons. Over time, this perception led to a relative narrowing in the visibility and scholarly recognition of other sound recitations that lay outside the seven. In response to this conceptual reduction and the exclusionary effects it produced in practice, eightfold classifications of the qirāʾāt began to emerge from an early period onward. Through such alternative frameworks, efforts to render the diversity of authentic recitations visible once again gradually gained momentum. In other words, the eightfold classifications functioned as a dynamic mechanism that assumed the inevitability of a logical transformation aimed at overcoming the narrowing produced by the sevenfold system. The absence of an independent, comprehensive academic study within Turkish scholarship that directly and holistically centers the eight-fold qirāʾa classifications renders this investi- gation necessary. This study seeks, within the limits permitted by an article format, to illuminate the historical and sociological background of the eight-fold classifications and to emphasize that the intellectual shift leading to the now-established ten-fold tradition was matured through such intermediary developments. In doing so, it aims to contribute to a more accurate understanding of the qirāʾa heritage. The findings demonstrate that the eight-fold classifications were not merely a reaction to Ibn Mujāhid’s restriction; rather, they constituted an alternative current nourished by internal dynamics such as reputation, transmission reliability, and regional authority. They also indicate that a portion of the eight-fold corpus is “riwāya”-oriented, foregrounding isnād and ṭarīq arrangement, whereas another portion takes the form of “dirāya/ḥujja” works that ground qirāʾāt variants through linguistic justification. Nevertheless, the pedagogical convenience provided by the seven-fold scheme, Ibn Mujāhid’s scholarly prestige, and state patronage impeded the widespread adoption of the ei- ght-fold groupings. Even so, the eight-fold classifications secured a distinctive place in the literature as a critical and integrative step in the trajectory leading to the ten-fold qirāʾa system.