Mersin Erdemli Yörüklerinin Dokuma Kültüründen Bir Grup Örnek

Özkan S.

Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, cilt.26, sa.2, ss.1004-1026, 2026 (TRDizin)

Özet

Türk kültürünün önemli bir parçasını oluşturan düz dokumalar, Orta Asya’dan Anadolu’ya uzanan kültürel aktarımın değerli parçalarıdır. Anadolu’nun farklı yerlerinde Yörükler (Türkmenler) tarafından dokunan kilim, cicim, zili tekniklerinde dokunmuş yaygılar, renk ve desenleriyle oldukça zengin bir birikimi yansıtmaktadır. Üzerine işlenen her bir motifin taşıdığı anlam, onu dokuyan kişinin duygu, düşünce ve hayal gücüyle şekillenerek farklılık ve çeşitlilik oluşturmaktadır. Geçmişte yörüklerin iskân alanı olan ve günümüzde de onların torunlarının yaşadığı Mersin’in Erdemli ilçesi, bu kültürü bize taşıyan dokuma örnekleriyle dikkat çekmektedir. Çalışmada Erdemli Kösbucağı, Karahıdırlı ve Sorgun Mahallelerinde yapılan saha araştırmalarında farklı tekniklerde dokunmuş on dört adet ürün tespit edilmiştir. Yerinde ölçüleri alınan ve fotoğraflarla belgelenen dokumalarda yer alan motiflerin dijital ortamda çizimleri yapılmıştır. Tespit edilenler arasında elibelinde, koçboynuzu, pıtrak, göz, yaprak, çengel, farda, canavarizi, kurtağzı, deveboynu, ağaç, bıçkı, kediayağı, sığırsidiği, küpe gibi motifler bulunmaktadır. Bu motifler, Anadolu’nun farklı yerlerindeki dokumalarda uygulanan motiflerle benzerlikler göstermektedir. Erdemli Yörükleri tarafından desenlerle süslenen kilim, battaniye, heybe gibi dokumalar ıstar tezgâhlarında, çubuk şeklinde yatay çizgilere yer verilen ürünlerse çulfalık tezgâhında dokunmuştur. Ancak, bölge Yörüklerinin yerleşik hayat düzenine geçişiyle bu kültür güncel işlevini yitirmiş ve günümüzde bu üretimler durmuştur. Bu durum, sahipleri tarafından kültürel miras olarak saklanan araştırma dâhilindeki örneklerin önemini artırmaktadır.
Flat weavings, which form an important part of Turkish culture, are valuable elements of the cultural transmission that extends from Central Asia to Anatolia. The rugs woven by the Yörüks (Turkmens) in various parts of Anatolia using techniques such as kilim, cicim, and zili reflect a rich accumulation of colors and patterns. Each motif embroidered on these weavings carries a unique meaning, shaped by the emotions, thoughts, and imagination of the weaver, thus creating diversity and distinctiveness. Erdemli, a district of Mersin that was once a settlement area for Yörüks and is still home to their descendants today, stands out with weaving examples that preserve this cultural heritage. In this study, fourteen products woven using different techniques were identified during field research conducted in the Kösbucağı, Karahıdırlı, and Sorgun neighborhoods of Erdemli. The dimensions of these weavings were measured on-site and documented with photographs, and the motifs embroidered on them were digitally redrawn. Among the identified motifs are elibelinde (hands-on-hips), ram’s horn, pıtrak (burdock), eye, leaf, hook, farda, monster’s trace, wolf’s mouth, camel’s neck, tree, saw, cat’s paw, cow urine and earring. These motifs show similarities to those used in textiles from different parts of Anatolia. The woven items such as rugs, blankets, and saddlebags decorated with patterns by the Erdemli Yörüks were woven on ıstar looms, while those featuring horizontal, striped patterns were woven on çulfalık looms. However, with the transition of the nomadic Yörük people of the region to a settled lifestyle, this cultural practice lost its current function and is no longer produced today. This situation increases the significance of the specimens included in the research, which are preserved as cultural heritage by their owners.