Osmanlı Arşivlerinde Tespit Edilen Edirne Vilayeti Dakik (Un) Fabrikaları

Creative Commons License

MÜGE Ç.

Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, cilt.26, sa.2, ss.960-989, 2026 (TRDizin)

Özet

Endüstri Devrimi, geleneksel üretim yapısını korumaya çalışan Osmanlı Devleti’ni derinden sarsmıştır. Bu bağlamda, 19. yüzyılda, yeni bir üretim modeli olarak fabrikalar inşa edilmeye başlanmıştır. Gıda sektöründe öne çıkan dakik (un) fabrikaları, buhar gücüyle daha hızlı ve verimli üretim yaparak 19. yüzyılın ortalarından itibaren insan, hayvan, su ve rüzgâr gücüne dayalı geleneksel un değirmenlerinin yerini almaya başlamıştır. İstanbul, İzmir, Selanik gibi ticaret merkezlerinin yanı sıra Balkanlar ve Anadolu’da dakik fabrikaları kurulmuştur. Bu çalışma, 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başlarında, Edirne vilayetindeki dakik fabrikaları üzerinden Osmanlı’nın endüstriyel mimarisini incelemeyi amaçlamaktadır. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivinde yapılan incelemeler neticesinde, mimari çizim içeren belgeler çalışma kapsamına alınmış ve “sanat tarihi” perspektifiyle değerlendirilmiştir. Bu kapsamda Edirne, Dedeağaç, Gümülcine ve Kırkkilise sancaklarında 13 dakik fabrikası tespit edilmiştir. Plan ve cephe çizimleri üzerinden yapıların mekân-işlev ilişkisi ve mimari üslupları çözümlenmiştir. Elde edilen veriler İstanbul, İzmir, Üsküp gibi merkezlerdeki benzer dakik fabrikalarıyla karşılaştırılarak un üretim teknolojisinin mimariye yansımaları ortaya konmuştur. Daha önce akademik bir çalışmaya konu olmamış 13 fabrika, özgün çizimler eşliğinde alan yazınına kazandırılarak, Osmanlı sanayisinin Batı’daki teknolojik gelişmeleri takip etmekle kalmadığı, modern yaklaşımları yerel unsurlarla harmanlayarak kendine özgü endüstriyel kimlik oluşturmaya çabaladığı gösterilmektedir.
The Industrial Revolution deeply shook the Ottoman Empire, which was striving to preserve its traditional production structure. In this context, factories began to be built in the 19th century as a new model of production. The dakik (flour) factories, began to replace traditional flour mills powered by human, animal, water and wind energy from the mid-19th century. In addition to trade centers such as İstanbul, İzmir and Thessaloniki, steam-powered flour factories were established in the Balkans and Anatolia. This study aims to examine the industrial architecture of the Ottoman in the Edirne Province during the period spanning the late 19th century to the early 20th century. As a result of research conducted at the Ottoman Archives of the Presidency of the State Archives, documents containing architectural drawings were included in the scope of the study and evaluated from an “art history” perspective. Within this scope, 13 flour factories have been identified in the districts of Edirne, Dedeağaç, Gümülcine, and Kırkkilise. The spatial-functional relationships of buildings and the architectural styles have been analyzed through plans and elevation drawings. The data obtained were compared with similar flour factories in centers such as Istanbul, Izmir, and Skopje, and the reflections of flour production technology on architecture were revealed. These 13 factory, which had not previously been the subject of academic research, have been added to the literature accompanied by original architectural drawings. This study demonstrates that Ottoman industry did not merely follow technological developments in the West, but also sought to create a unique industrial identity by blending modern approaches with local elements.