Research Information System
Anadolu Endüstri Devriminin Mimarlarına Vefâ: Uluslararası Çalıştay 3, Malatya, Turkey, 5 - 06 September 2025, pp.139-152, (Full Text)
Bu çalışma, son dönem Osmanlı âlim ve mutasavvıflarından Hamid Hamdî Vânî
Malatî’nin Zübdetü’l-İrfân fî Tedkîki’l-İtkân adlı eserinde vücuda getirdiği
tasavvuf anlayışını, sûfî psikoloji perspektifinden incelemeyi amaçlamaktadır.
Çalışmanın temel iddiası, Hamid Hamdî’nin tasavvufu yalnızca ahlâkî veya mistik
bir pratik olarak değil, insanın nefis, kalp ve ruh boyutlarını birlikte ele
alan bütüncül bir psikoloji kuramı olarak temellendirmesidir. Bu bağlamda sûfî
psikoloji, modern psikolojideki birey merkezli yaklaşımlardan farklı olarak
insanı tevhid eksenli, ahlâkî ve ontolojik bir varlık olarak konumlandırır.
Makale, Hamid Hamdî’nin metinlerinde sıkça vurgulanan nefis terbiyesi,
kalbin tezkiyesi, ihlâs, istikamet ve ahlâkî arınma kavramlarını merkeze
alarak, sûfî psikolojinin kuramsal çerçevesini ortaya koymaktadır. Müellifin
Kur’ân ve Sünnet temelli yaklaşımı, sûfî psikolojiyi spekülatif bir iç tecrübe
alanı olmaktan çıkarıp ilmî, normatif ve disipline edilebilir bir alan hâline
getirmektedir. Bu yönüyle Hamid Hamdî’nin irfan anlayışı, tasavvuf–psikoloji
ilişkisine özgün bir katkı sunmaktadır.
Çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş; metin çözümlemesi yoluyla
müellifin kavramları arasındaki sistematik ilişkiler tahlil edilmiştir. Sonuç
olarak Hamid Hamdî Vânî Malatî’nin sûfî psikolojisi, insanın iç dünyasını
ahlâkî kemal ve marifetullah hedefi doğrultusunda dönüştürmeyi amaçlayan
bütüncül bir irfan modeli olarak değerlendirilmiştir.