Şeyh Hamid Hamdî Ekolünde Sûfi Psikolojisi


Creative Commons License

Alptekin Altunkaya M.

Anadolu Endüstri Devriminin Mimarlarına Vefâ: Uluslararası Çalıştay 3, Malatya, Turkey, 5 - 06 September 2025, pp.139-152, (Full Text)

  • Publication Type: Conference Paper / Full Text
  • City: Malatya
  • Country: Turkey
  • Page Numbers: pp.139-152
  • Hatay Mustafa Kemal University Affiliated: Yes

Abstract

Bu çalışma, son dönem Osmanlı âlim ve mutasavvıflarından Hamid Hamdî Vânî Malatî’nin Zübdetü’l-İrfân fî Tedkîki’l-İtkân adlı eserinde vücuda getirdiği tasavvuf anlayışını, sûfî psikoloji perspektifinden incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmanın temel iddiası, Hamid Hamdî’nin tasavvufu yalnızca ahlâkî veya mistik bir pratik olarak değil, insanın nefis, kalp ve ruh boyutlarını birlikte ele alan bütüncül bir psikoloji kuramı olarak temellendirmesidir. Bu bağlamda sûfî psikoloji, modern psikolojideki birey merkezli yaklaşımlardan farklı olarak insanı tevhid eksenli, ahlâkî ve ontolojik bir varlık olarak konumlandırır.

Makale, Hamid Hamdî’nin metinlerinde sıkça vurgulanan nefis terbiyesi, kalbin tezkiyesi, ihlâs, istikamet ve ahlâkî arınma kavramlarını merkeze alarak, sûfî psikolojinin kuramsal çerçevesini ortaya koymaktadır. Müellifin Kur’ân ve Sünnet temelli yaklaşımı, sûfî psikolojiyi spekülatif bir iç tecrübe alanı olmaktan çıkarıp ilmî, normatif ve disipline edilebilir bir alan hâline getirmektedir. Bu yönüyle Hamid Hamdî’nin irfan anlayışı, tasavvuf–psikoloji ilişkisine özgün bir katkı sunmaktadır.

Çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş; metin çözümlemesi yoluyla müellifin kavramları arasındaki sistematik ilişkiler tahlil edilmiştir. Sonuç olarak Hamid Hamdî Vânî Malatî’nin sûfî psikolojisi, insanın iç dünyasını ahlâkî kemal ve marifetullah hedefi doğrultusunda dönüştürmeyi amaçlayan bütüncül bir irfan modeli olarak değerlendirilmiştir.