Göç, Bellek ve Anlatı: Antakya'da Yaşayan Özbek Kadınların Gurbet Koşukları

Bu makale 1982 yılında Afganistan’dan Türkiye’ye iskânlı göçmen olarak yerleştirilmiş Özbek kadınların anlatılarında yer alan Afganistan’da ağız kopuzu ve def eşliğinde icra edilen koşuk söyleme pratiğini ve günümüzde ise bu pratikten geriye kalan ve göç sonrasında hafızalarla taşınan gurbet koşukları olarak adlandırdığım şarkılara odaklanmaktadır. Bu koşuklara gurbet koşukları adını vermemin nedeni, kadınlarla yaptığım görüşmelerde söyledikleri doğaçlama ve anonim koşukların arasında göç nedeniyle ailesinden ayrılan gelinlerin vatan hasretini ve aile özlemi içeren sitem ve hüznü yansıtan koşukların belirgin bir biçimde öne çıkmasıydı. Bu çalışmanın amacı kadınların koşuklar aracılığıyla dile getirdikleri yas, gurbet, ayrılık, özlem ve cinsiyet rollerine yönelik duygularını ifade ettikleri bir alana nasıl dönüştürdüklerini anlamaya çalışmaktadır. Ayrıca, bu uygulamanın göçün ardından geçirdiği değişimleri de araştırmaktadır. Afganistan’da bir araya gelerek ortak duyguların paylaşıldığı, kadın duygudaşlığının ve dayanışmasının bir yansıması olarak yorumlayabileceğimiz bu pratiğin, Türkiye’ye göçün ilk yıllarında kadınların duygularını içeren koşukları kasete kaydederek ailelerine ilettikleri bir alana dönüştüğü anlaşılmıştır. Günümüzde ise iletişim araçlarına erişim kolaylığı ve sosyal medya kullanımı nedeniyle bu pratiğin artık uygulanmadığı, geriye sadece kadının hafızasında unutulmaya yüz tutmuş sayısı gittikçe azalan koşukların kaldığı anlaşılmıştır. Anlatılar ve koşuklar analiz edildiğinde, savaş ve iç karışıklıklar ya da yapılan evlilikler sonucunda ülkelerini terk etmek zorunda kalan kadınların geride bıraktıkları anne ve babalarına, kardeşlerine ve memleketlerine duydukları özlem nedeniyle gurbet duygularını yoğun yaşadıkları anlaşılmıştır.