Tampon Bölge Arkeolojik Peyzajında Topoğrafyanın Etkisi: Dağlık Şırnak Bölgesi
Arkeoloji ve Sanat, cilt.0, sa.181, ss.111-122, 2026 (TRDizin)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Cilt numarası: 0 Sayı: 181
- Basım Tarihi: 2026
- Dergi Adı: Arkeoloji ve Sanat
- Derginin Tarandığı İndeksler: TR DİZİN (ULAKBİM)
- Sayfa Sayıları: ss.111-122
- Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
2017-2022 yılları arasında Şırnak Güçlükonak, Merkez, Uludere ve Beytüşşebap İlçeleri’nde Dağlık Şırnak yüzey araştırması gerçekleşmiştir. Çalışma bölgesi, batıda Dicle Nehri, kuzeybatıda Siirt (Eruh-Pervari), kuzeydoğuda Van (Çatak-Gürpınar), doğuda Hakkari, güneydoğuda Kuzey Irak ve güneybatıda da Cizre-Silopi Ovaları ile çevrelenmiştir. Alan, Orta Demir Çağ’da Van Gölü merkezli Urartu ve Orta Dicle Havzası merkezli Yeni Assur Devletleri arasında tampon bölge karakterindedir. Dağlık Şırnak Bölgesi, Uludere’nin batısındaki Hezil Nehri ile doğu ve batı olarak iki farklı topoğrafik ve kültürel alana ayrılır. Hezil’in batısında, kaynağını Gabar Dağı’ndan alan ve güneyde Dicle Nehri birleşen vadilerin yüksek kısımlarında dirhe ve kaleler ile nehir sekileri üzerinde höyük ve tek dönemlik yerleşimler tespit edilmiştir. Bölge, Dicle Nehri ve Cizre-Silopi Ovaları’na yakınlığı ile Geç Neolitik Dönem’den itibaren yerleşimlere sahne olmuştur. Hezil’in doğusunda, Uludere ve Beytüşşebap İlçeleri’nde ise bölgenin Erken ve Orta Demir Çağ arkeolojik peyzajı ile dirheler arasında güçlü bir örüntü vardır. Bölgenin tamamında, yüksek dağ silsilelerinden kaynağını alan, güneye doğru dar ve derin vadilerden akan, güçlü su rezervine sahip nehirler bulunur. Çalışma bölgemizdeki kuzey-güney eksenli tüm yollar bu nehir vadilerinin tabanları aracılığı ile sağlanmaktadır; günümüzde kullanılan yollar da büyük ölçüde bu vadileri takip etmektedir. Uludere ve Beytüşşebap’ta, nehir vadilerinde, yaylalarda ve yüksek dağlık alanlarda dirhe türü yapılar tespit edilmiştir. Dirheler, gruplar halinde birer rota oluşturur. Tamamı çevreyi ve bir sonrakini görecek biçimde tasarlanmış bu yapılar, bölgede bulunan ana ve ikincil yollar ile geçitler boyunca yer alır.
Between 2017 and 2022, the Mountainous Şırnak Survey was conducted in the districts of Güçlükonak, the Central District, Uludere, and Beytüşşebap in Şırnak Province. The study area is bounded by the Tigris River to the west; Siirt (Eruh-Pervari) to the northwest; Van (Çatak-Gürpınar) to the northeast; Hakkari to the east; Northern Iraq to the southeast; and the Cizre-Silopi plains to the south-west. During the Middle Iron Age, the area functioned as a buffer zone between the Urartian Kingdom, centred on Lake Van, and the Neo-Assyrian Kingdom, centred in the Middle Tigris Basin. The Mountainous Şırnak Region is divided into two distinct areas with differing topographical and cultural characteristics, separated by the Hezil River to the west of Uludere. To the west of the Hezil River, dirhes and fortresses were identified on the upper reaches of valleys originating from Mount Gabar and converging with the Tigris River to the south, while mounds and single-period settlements were recorded on river terraces. Owing to its proximity to the Tigris River and the Cizre-Silopi plains, the region has been characterised by sustained settlement activity since the Late Neolithic period. To the east of the Hezil River, in the districts of Uludere and Beytüşşebap, there is a strong patterning between dirhes and the Early and Middle Iron Age archaeological landscape of the region. Throughout the region, rivers with substantial water resources originate in high mountain ranges and flow southwards through narrow and deeply incised valleys. All north–south oriented routes within the study area are constrained to the floors of these river valleys and the routes in use today largely follow the same corridors. In Uludere and Beytüşşebap, dirhe-type structures were identified in river valleys, on upland pastures, and in high mountainous areas. These structures are organised in groups, forming route systems. Designed to maintain visual control over both their immediate surroundings and adjacent positions, they are situated along the primary and secondary routes and mountain passes of the region.