Research Information System
ISCAT, İstanbul, Turkey, 18 - 19 October 2025, pp.15-28, (Full Text)
Erken dönem mutasavvıflar (Suffe Geleneği Hicretin ilk yüzyılı), bireyin içsel değişimi ve dönüşümü ile toplumsal barış arasındaki ilişkiyi merkeze alarak özgün bir barış felsefesi inşa etmişlerdir. Bu felsefeyi “Nefsini ıslah eden, dünyayı ıslah eder” anlayışı güzel bir şekilde özetlemektedir. Kur’ân-ı Kerim’in “قد أفلح من زكاها و قد خاب من دساها / Nefsini ıslah eden kurtulmuştur, onu kirletense kaybetmiştir” uyarısı bu felsefeye kaynaklık etmektedir. Zira nefsi kirletmek sadece kişiyi değil onun bütün ilişkilerini ve çevresini bozarak toplumsal barış ve birlikte yaşama ahlakını yok eder. O bakımdan nefsin ıslahı yalnızca bireysel ahlâkın değil, aynı zamanda evrensel barışın da temeli olarak görülmüştür. Tasavvuf literatüründe “tezkiye, tasfiye, tahliye” kavramları, bireysel arınmanın anahtar kelimeleri olarak ele alınmaktadır. Bu kavramlarla kalbin dünyevî ihtiraslardan arındırılmasını hedefleyen ve bireysel dönüşümü gerçekleştirenler toplumsal ilişkilerinde de öfke, hırs, düşmanlık yerine adalet, kanaat, merhamet ve barış ilkelerini esas alırlar. Hz. Ali’nin “İnsan ya dinde kardeşindir ya da hilkatte eşindir” sözü, farklılıklar karşısında zühde dayalı barışçı ve kapsayıcı bir yaklaşımın ilk örneklerindendir. Öğrencileri Zeyd b. Suhan (öl. 656), Hasan Basrî (öl. 728) gibi sahabe ve tabiin zühd yaşamlarıyla dünyevî çıkar çatışmalarına mesafe koyarak iç huzuru toplumsal barışla ilişkilendirmişlerdir. Râbia Adeviyye’nin (öl. 801) sevgi temelli zühd ve tasavvuf anlayışı ise, mehabbet-i ilahiyenin sınırları kaldıran ve insanlığı eşit gören evrensel bir barış retoriği geliştirmektedir. Bu çalışmada, ilk mutasavvıfların nefis tezkiyesi üzerinden hedefledikleri barış felsefesini ele alacağız. Nefs tezkiyesinin içsel barış ve uyumu toplumsal barış ve uyuma dönüştürdüğünü, ahlâkî ilkelerle birlikte yaşama ahlakına tebdil ettiğini ve böylece evrensel barış perspektifi geliştirdiğini sonuçta, ilk mutasavvıfların Kur’ân ve sünnet kaynaklı öğretilerinin çok kültürlü toplumlarda birlikte yaşama kültürünün nasıl inşa ettiğini tespit edeceğiz.