Akademik Veri Yönetim Sistemi
Uluslararası Katılımlı IX. Bitki Koruma Kongresi, Ankara, Türkiye, 3 - 05 Eylül 2025, ss.46, (Özet Bildiri)
Türkiye kiraz, elma, armut, erik, kestane, ceviz ve fındık gibi
birçok meyve türünün anavatanı olup, meyve üretimi açısından dünyanın en önemli
ülkelerinden biridir. Vejetatif yollarla üretilen bütün meyve türlerinde virüs
ve benzeri organizmalar sağlıklı ve kaliteli meyve üretimi için büyük bir
tehdit oluşturmaktadır. Viral hastalıkların erken ve doğru teşhisi,
yayılmalarının sınırlanması için etkili ve sürdürülebilir yönetim stratejileri
geliştirmek açısından çok önemlidir. Biyolojik indeksleme, ELISA ve polimeraz zincir reaksiyonu (PCR) tabanlı
teknikler meyve ağaçlarında virüs tespiti için çok eski yıllardan beri
kullanılmakla birlikte, bu geleneksel yöntemler, özellikle çok sayıda örneğin
farklı virüslerin varlığı açısından değerlendirilmesi gerektiğinde, zahmetli ve
zaman alıcı işlem adımları nedeniyle aksaklıklara yol açmaktadır. Bitki virüslerinin tanılanmasındaki
temel hedeflerden biri, hız ve maliyet etkinliği sağlayan birden fazla hedefin
eş zamanlı tespiti için etkili çoklu tanı yöntemlerinin uygulanmasıdır. Birden fazla virüsün
genom dizisi hakkında önceden bilgi sahibi olunmadan eş zamanlı olarak tespit
edilebilmesi ancak metagenomik prensiplere dayalı “Yüksek Kapasiteli dizileme
(YKD)” teknolojisi sayesinde mümkün olabilmektedir. Belirli bir konukçuda tüm
genom viromunun incelenebilme potansiyeli nedeniyle YKD teknolojisi, meyve
ağaçlarında birçok yeni virüsün ve bilinen virüs varyantlarının tanılanması ve
karakterize edilmesi amacıyla başarıyla kullanılmaktadır.
Ülkemizde de 2019 yılından bu yana ekonomik öneme sahip meyve
türlerinden kiraz, nar, fındık, dut, Rubus spp ve maviyemişlerde olası yeni virüslerin araştırılması amacıyla
YKD teknolojisi kullanılmaya başlanmış ve
bilinen virüslerin tüm genom bilgilerinin elde edilmesinin yanı sıra
bazı yeni virüs türleri de saptanmıştır. Bu çalışmalar sonucunda dünyada ilk
kayıt niteliğinde olan kirazlarda cherry virus Turkey (CVTR) (Robigovirus), narlarda Passiflora edulis
symptomless virus (PeSV) (Potyvirus),
ahududu ve böğürtlenlerde rubus virus 1 (RuV1) (Foveavirus) ve dutlarda black mulberry idaeovirus (BMIV) (Idaeovirus) tespit edilmiş ve bu
virüslerin ülkemizdeki yaygınlık durumları RT-PCR analizleri/Sanger sekanslama
yöntemleriyle doğrulanmıştır. Bunların yanı sıra varlığı başka ülkelerden
bildirilmiş olan ancak ülkemizde YKD analizleriyle ilk kez saptanmış olan virüsler
ise maviyemişlerde Nepovirus
myrtilli (blueberry leaf mottle virus (BLMoV)), Soymovirus maculavaccinii (blueberry red
ringspot virus (BRRV)), Amalgavirus vaccinii (blueberry latent
virus (BLLV)) ve geçici olarak Luteovirus
cinsi içinde yer alan blueberry virüs L (BlVL)’dir. Fındıklarda
yapılan YKD analizlerinde ise Ilarvirus
ApMV (Apple mosaic virus) (ApMV) tüm genomunun yanı sıra henüz taksonomik
sınıflandırması yapılmamış olan Avellana capillovirus 1 ve Capillovirus mali (apple stem grooving virus) (ApSGV) tüm genom
bilgilerine ulaşılmıştır.
Son
yıllarda yapılan araştırmalar, YKD teknolojisinin bir çok bitki türünde bilinen
virüslerinin tespiti için biyolojik indeksleme
kadar hassas olabileceğini göstermiştir. Bir çok ülkede karantina
amacıyla virüs testinden geçmiş olan üretim
materyallerinin tarım endüstrisinin kullanımına hızlı bir şekilde sunulması
amacıyla YKD teknolojisinin dünya çapındaki bitki sağlığı sertifikasyon programlarına
entegre edilmesi önerilmektedir Ancak, tüm
yeni teknolojilerde olduğu gibi, YKD sonuçlarına dayalı kararlar alırken
geçerli endişeler ve zorluklar devam etmektedir ve düzenlemeleri desteklemek
için net yönergelere ihtiyaç duyulmaktadır.