Modern Türkiye’de Dinî Yapıların Çeşitliliği ve Nurculuk Örneğinde Sosyal Proliferasyon
ANTAKİYAT, cilt.9, sa.1, ss.20-45, 2026 (Hakemli Dergi)
- Yayın Türü: Makale / Tam Makale
- Cilt numarası: 9 Sayı: 1
- Basım Tarihi: 2026
- Dergi Adı: ANTAKİYAT
- Derginin Tarandığı İndeksler: Directory of Open Access Journals
- Sayfa Sayıları: ss.20-45
- Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi Adresli: Evet
Özet
Modernleşen ve dönüşen Türkiye’de dinî cemaat yapılarının organizasyonel çeşitliliğini ortaya koymak ve Nurculuk yapılanması özelinde çoğullaşarak yayılma stratejisine karşılık gelen “sosyal proliferasyon” kavramını analiz etmek bu çalışmanın amacıdır. Nitel araştırma deseninin benimsendiği çalışmada, belirlenen kavramlar çerçevesinde betimsel analiz tekniği ile veriler çözümlenmiştir. Bu kapsamda dinî gruplar sosyolojisi literatürü, Said Nursî’nin eserleri, tarihsel veriler ve saha araştırmaları karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Araştırma bulguları doğrultusunda Türkiye’deki sırf dinî grupları; “geleneksel tarikatlar, yeni dinî cemaatler ve dinî-siyasi oluşumlar” olarak üç ana kategoride tasnif etmek mümkündür. Yeni dinî cemaatler kategorisine giren Nurcu ekolün ise dinî hareket özelliği kazandığı iddia edilmiştir. Bu dinî hareketin metin merkezli yapısı ve değişen liderlik dinamikleri neticesinde “Yazıcılar, Okuyucular, Yeni Asya, Etnik Gruplar, Aczmendiler, Gülenistler ve Dijital Kuşak Nurcular” olmak üzere yedi ana fraksiyona ayrılarak çoğullaştığı tespit edilmiştir. Bu bölünmelerin bir dinî hareket için organizasyonel anlamda bir zayıflama değil; aksine tarihsel bağlam, teknolojik gelişmeler ve sosyo-kültürel şartlara uyum saikiyle bir yayılma stratejisi olduğu iddia edilmiştir. Sonuçta sosyal proliferasyon kavramının, dinî grupların modern toplumda bölünerek farklı toplumsal katmanlara nüfuz edebilmelerini ve sürekliliklerini sağlayabilmelerini açıklayan ve grup yapısındaki dinamik değişimi vurgulayan bir süreç olduğu kanaati hasıl olmuştur.