ARAPÇA ATASÖZLERİNİN TÜRKÇEYE ÇEVİRİSİNDE YAPAY ZEKÂ DESTEKLİ UYGULAMALARIN PERFORMANSI: CHATGPT VE DEEPSEEK ÖRNEĞİ

Creative Commons License

GOÇEMEN Y.

Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, cilt.13, sa.1, ss.257-285, 2026 (TRDizin)

Özet

Bu çalışma, Arapça atasözlerinin Türkçeye çevirisinde yapay zekâ destekli uygulamaların performansını değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Çalışmada kullanılmak üzere belirlenen değerlendirme ölçütlerine göre elde edilen bulgular ve ulaşılan sonuçlar doğrultusunda bu teknolojilerin gelişimine katkı sağlamak, çalışmanın temel gerekçeleri arasında yer almaktadır. Araştırmada nitel yöntemlerden veri ve metin analizi tekniği kullanılmıştır. Çalışma kapsamında, OpenAI tarafından geliştirilen ChatGPT ile yapay zekâ destekli bir bilgi ve analiz platformu olan DeepSeek’in Arapçadan Türkçeye atasözü çeviri performansları karşılaştırmalı olarak incelenmiştir. Çalışmanın örneklemini Arap edebiyatında atasözlerini konu edinen klasik kaynaklardan seçilmiş ve farklı temaları yansıtan 10 atasözü oluşturmuştur. Değerlendirmede çeviride doğruluk, deyimsel uygunluk, kültürel bağlam ve anlam aktarımı olmak üzere dört temel ölçüt esas alınmıştır. Çalışmada esas alınan yöntemsel çerçeve ise örneklemi teşkil eden atasözlerinin seçimi, ChatGPT ve Deepseek uygulamalarından elde edilen çevirilerin sistematik biçimde derlenmesi, ilgili çıktıların içerik analizine tabi tutulması ve bulguların karşılaştırmalı olarak yorumlanması aşamalarından oluşmuştur. Böylelikle her iki yapay zekâ uygulamasının, Arapça atasözlerini Türkçeye çeviri performansına ilişkin güçlü ve sınırlı yönler, nitel bir bakış açısıyla kapsamlı bir biçimde ortaya konmuş olacaktır. Bu çalışmada incelenecek atasözleri, Arapça atasözlerinin klasik kaynakları arasında kabul edilen bazı eserlerde yer alan yaygın ve temsil gücü yüksek örnekler arasından araştırma materyali olarak seçilmiştir. Ayrıca örneklem için materyal seçimi yapılırken; bu atasözünün halen yaygın bir biçimde kullanılması, günlük kullanımda olmayan kelime içermemesi ve Türkçede karşılığı olması gibi bazı hususlar dikkate alınmıştır. Arapça atasözleri ve deyimler alanında referans kabul edilen kaynaklardan el-Mufaddal ed-Dabbî’nin Emsâlu’l-ʻArab, Ebû ʻUbeyd el-Kâsım b. Sellâm’ın Kitâbu’l-Emsâl ve Ebu’l-Fadl Ahmed b. Muhammed el-Meydânî’ye ait Mecmaʻu’l-Emsâl gibi eserlerde yer alan bu atasözlerinin seçiminde deyimsel yapı, kültürel doku ve mecaz yoğunluğunu yansıtacak biçimde çeşitlilik arz eden tematik bir yelpazeye yer verilmiştir. Bu bağlamda fırsatları kaçırmamak adına zamanında hareket etmenin önemi, açgözlülük, uzun bir ömür sürmenin tuhaf yönleri, kusursuzluğun imkânsızlığı, insan ilişkilerinin niteliği, dış görünüşe aldanmamak, tedbirli olmak ve kanaatkârlık gibi hem bireysel hem toplumsal hayata değinen konular dikkate alınmıştır. Örneklemi oluşturacak verilerin belirlenmesi sürecinde atasözlerinin Arapçada hâlâ kullanımda olan ifadelerden seçilmesine özen gösterilmiştir. Buna karşın günümüzde Arapça konuşan topluluklarda karşılığı bulunmayan, kullanım alanı daralmış veya tarihsel bağlamdan kopmuş atasözlerine çalışmada yer verilmemiştir. Yapılacak çeviri işleminde uygulamalardan tutarlı ve verimli sonuç alabilmek adına basit, net, kapsamı ve sınırları belirli prompt yönlendirmenin önemi göz önünde bulundurularak her iki uygulamaya bu kriterlere uygun komutlar verilmiştir. Bu bağlamda Arapça atasözlerinin çevirisinde ChatGPT ve Deepseek’e “Bu Arapça atasözünü Türkçeye en uygun şekilde sadece tercüme et.” ve “Bu Arapça atasözünün Türkçe atasözü olarak en uygun karşılığını ver.” şeklinde optimize edilmiş açık uçlu talimatlar yöneltilmiştir. Bu yaklaşımla söz konusu yapay zekâ sistemlerinin kaynak dildeki anlamsal derinliği ve kültürel bağlamı hedef dile ne ölçüde aktarabildiğine ilişkin bir kanaat edinilmesi hedeflenmiştir. Çeviri performansına yönelik analiz, her iki uygulama tarafından üretilen belirli sayıdaki atasözünün çevirileri üzerinden gerçekleştirilmiş, elde edilen çıktılar dilsel ve kültürel boyutlarıyla ele alınmıştır. Bulgular, genel anlamda ChatGPT ve DeepSeek’in çevirilerin sözcük düzeyi ve gramatik yönünü değerlendiren çeviride doğruluk ölçütü açısından başarılı olduğunu göstermiştir. Ancak deyimsel yapıların tanınması, kültürel bağlamın çözümlenerek metaforik anlamın aktarımı ve hedef dilde doğal karşılıkların bulunması noktasında ChatGPT’nin daha başarılı önerilerde bulunduğunu; buna karşın kelime odaklı doğrudan çeviri eğilimi gösteren DeepSeek’in ise kültürel bağlamdan uzak çeviriler sunduğunu ortaya koymuştur. Sonuç olarak, yapay zekâ destekli çeviri araçlarının atasözleri gibi kültürel yoğunluk taşıyan metinlerde görece başarılı ve anlamlı bir performans sergilemekle birlikte insan öngörüsü, deyimsel ve kültürel bağlam bilgisiyle desteklenmesi gerektiği sonucuna ulaşılmıştır. Bu doğrultuda, yapay zekâ uygulamalarının veri altyapısına kültürel unsurların dâhil edilmesi ve çeviri sonrasında insan editör veya çevirmen katkısının sürdürülmesi önerilerinde bulunulmuştur.
This study aims to evaluate the performance of artificial intelligence–supported applications in translating Arabic proverbs into Turkish. One of the main motivations of the study is to contribute to the development of these technologies in line with the findings obtained and the conclusions reached according to the evaluation criteria determined for the study. In the research, qualitative methods, specifically data and text analysis techniques, were employed. Within the scope of the study, the proverb translation performances from Arabic into Turkish of ChatGPT, developed by OpenAI, and DeepSeek, an AI-based information and analysis platform, were examined comparatively. The sample of the study consists of ten proverbs selected from classical sources in Arabic literature that focus on proverbs and reflect diverse thematic content. In the evaluation process, four main criteria were adopted: accuracy in translation, idiomatic appropriateness, cultural context, and meaning transfer. The methodological framework of the study involved several stages: selecting the proverbs that constitute the sample, systematically compiling the translations obtained from ChatGPT and DeepSeek, subjecting the outputs to content analysis, and interpreting the findings comparatively. In this way, the study presents, from a qualitative perspective, the strengths and limitations of both AI applications in translating Arabic proverbs into Turkish. The proverbs examined in this study were selected as research material from well-known and representative examples included in certain works regarded as classical sources of Arabic proverbs. In selecting the material for the sample, several considerations were taken into account, including the continued widespread use of the proverb, the absence of archaic or rarely used vocabulary, and the existence of an equivalent expression in Turkish. These include al-Mufaddal al-Dabbī’s Amthāl al-ʿArab, Abū ʿUbayd al-Qāsim b. Sallām’s Kitāb al-Amthāl, and Abū al-Faḍl Aḥmad b. Muḥammad al-Maydānī’s Majmaʿ al-Amthāl. In selecting these proverbs, attention was paid to ensuring thematic diversity that reflects idiomatic structure, cultural texture, and metaphorical intensity. Accordingly, topics concerning both individual and social life—such as the significance of timely action in order to avoid missing opportunities, greed, the peculiarities of a long life, the impossibility of perfection, the nature of human relationships, not judging by appearances, being cautious, and contentment—were taken into consideration. During the sampling process, care was taken to select proverbs that are still in use in Arabic today. Conversely, proverbs that no longer have equivalents in contemporary Arabic-speaking communities, that have fallen out of use, or that are detached from their historical context were not included in the study. In order to obtain consistent and efficient results from the applications during the translation process, both systems were given commands aligned with the principles of simple, clear, and well-defined prompt design. Accordingly, the following optimized open-ended instructions were directed to ChatGPT and DeepSeek in the translation of Arabic proverbs: “Only translate this Arabic proverb into Turkish in the most appropriate way” and “Provide the most appropriate Turkish proverb equivalent for this Arabic proverb.” Through this approach, it was aimed to gain insight into the extent to which these AI systems could transfer semantic depth and cultural context from the source language to the target language. The analysis of translation performance was conducted based on a specific number of proverb translations produced by both applications, and the outputs were examined in their linguistic and cultural dimensions. The findings generally indicate that ChatGPT and DeepSeek are successful in terms of accuracy, which evaluates word-level and grammatical aspects of translation. However, in recognizing idiomatic structures, interpreting cultural context, conveying metaphorical meaning, and finding natural equivalents in the target language, ChatGPT was found to provide more successful suggestions, whereas DeepSeek, which tended toward word-for-word translation, produced renderings that were more detached from cultural context. In conclusion, although AI-based translation tools demonstrate relatively successful and meaningful performance in culturally dense texts such as proverbs, it was determined that they need to be supported by human insight as well as idiomatic and cultural knowledge. Accordingly, it is recommended that cultural elements be integrated into the data infrastructure of AI applications and that human editor or translator involvement be maintained after the translation process.