ERKEN TÜRK HALKLARI KÜLTÜRÜNDE HAYVANLARIN YERİ ÜZERİNE GENEL BİR DEĞERLENDİRME
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi, SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ, TARİH ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: MUHAMMED ALPTUĞ HABİBOĞULLARI
Danışman: İsmail Bülbül
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:ÖZET Erken Türk halklarının kültürleri hakkında yapılan çalışmalarda hayvanlar hemen her hususta bahis konusu olmaktadırlar. Lakin Türk halklarının yaşamlarındaki bu konumlarına rağmen hayvanların sahip oldukları işlevlerin temeline ve bu işlevlerine binaen söz konusu halklar tarafından atfedilen önemleri ile bu önemlerin nedenlerinin irdelenmesi çoğu çalışmada geri planda kalmaktadır. Erken Türk Halkları Kültüründe Hayvanların Yeri Üzerine Genel Bir Değerlendirme adını taşıyan bu çalışmada, erken dönem Türk halklarının hayatlarında hayvanlara atfettikleri önemin ve kökenlerinin tespiti amaçlanmaktadır. Yalnızca hayvanların sahip oldukları önem değil gündelik yaşamdaki ve ritüellerdeki konumları da incelenmiş, çoğu kez göz ardı edilen tutum ve davranışların dahi hayvanlar ile olan bağlarının tespitine çalışılmıştır. Söz konusu hayvanların ritüellerde yer almasının, o hayvana karşı doğrudan, tapınım özelliği göstermediğinin ispatı da yine çalışmanın amaçları arasındadır. Hayvanların Türk halklarının yaşamlarında ihtiva ettiği bu önemlerin tespiti adına gündelik yaşamdaki işlevleri, Türk topluluklarının gelenek ve görenekleri ile inançlarındaki bazı noktaları kapsam dahilinde kalarak gerekli yerlerde incelemeye tabi tutulmuştur. Elbette Türk halklarının, erken dönemlerde tam bir bütünlük arz etmemesi, inanç ve ritüellerde farklılıklarının bulunması, bu hususlarda bütünü kapsayan genel bir çerçeve çizilmesini olanaksız kılmaktadır. Lakin kimi Türk topluluklarının semavi inançları kabul etmelerinden önce var olan Gök Tengri İnancı, söz konusu topluluklar arasında farklılar gösterse de bazı hususları itibariyle de benzerlikler taşımaktadır. Bu inanç sistemi hayvanları merkezine alan, gözlemlenebilen ibadet ve ritüellerinde sıkça hayvanları kullanan, görülemeyen ve insanlığın doğada açıklama getirmekte zorlandığı hususlarda bir bilinmeyeni sebep göstererek çözüm bulma umudu doğrultusunda mensuplarının, hayvan biçimli ruhlarda çıkış yolu aradığı bir sistem olarak zaman içerisinde gelişmiştir. Türk halklarının günlük yaşamlarında besledikleri, binek olarak kullandıkları ve avladıkları hayvanlar her bireyin ihtiyacını karşılayan, faydaları ile Tengri'nin bir armağanı olarak kabul edilerek saygı görmüşlerdir. Bahsi geçen Türk halkları ölümden sonraki hayatlarında dahi hayvanlardan uzak kalmayarak ölüm ile ilgili maddi dünyadaki ritüelleri ile manevi alemdeki ölünün sonsuz yaşamını hayvanların varlığı üzerine tasarlamışlardır. Türk halklarının yaşamlarında hayvanlarla ilgili olup ilk etapta yalnızca maddi faydaları görünen faaliyetler, bu faaliyetlerin günlük yaşamdaki bir soruna bulduğu çözüm ile zaman içerisinde dini bir mahiyet de kazanmıştır.