OSMANİYE'DE YETİŞTİRİLEN YER FISTIĞI BİTKİLERİNDE (Arachis hypogaea L.) GÖRÜLEN TOPRAK KÖKENLİ FUNGAL HASTALIKLAR ve BAKTERİYEL MİKROBİYOMLARLA BİYOLOJIK MÜCADELESİ
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi, FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ, BİTKİ KORUMA (YL) (TEZLİ), Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2024
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: SENEM ÖZKAYA
Danışman: SONER SOYLU
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Yer fıstığı içerdiği yağ, protein, karbonhidrat, vitaminler ve mineral maddeler ile insanlar ve hayvanlar için değerli bir besin kaynağıdır. Toprak kökenli fungal hastalıklar yer fıstığı bitkisinin farklı gelişme dönemlerinde verim ve kalitede önemli kayıplara sebep olur. Bu çalışmada, (i) Osmaniye ili yer fıstığı ekim alanlarında görülen toprak kökenli fungal hastalık etmenlerinin morfolojik ve moleküler tanılanması, yaygınlıklarının belirlenmesi, (ii) antagonist/bitki gelişimini teşvik eden (Plant Growth Promoting Bacteria, PGPB) bakteri türlerinin izolasyonu, tanılaması, bölgede yaygın görülen toprak kökenli hastalık etmenine karşı in vitro ve in vivo biyokontrol etkinlikleri, (iii) bakteri izolatlarının antagonistik ve PGPB etki mekanizmaları araştırılmıştır. Osmaniye Merkez, Toprakkale, Kadirli, Sumbas, Düziçi ve Bahçe ilçelerinde 95 farklı tarlada yetişen yer fıstığı bitkilerinin farklı fenolojik dönemlerinde hastalık sörveyleri yapılmıştır. Sörveyler sırasında alınan hastalık belirtisi gösteren 144 yer fıstığı bitki örneğinden yapılan izolasyonlar sonucunda 180 adet temsili fungal izolat elde edilmiştir. Yapılan morfolojik, MALDI-TOF ve moleküler tanılama çalışmaları sonucunda Aspergillus niger (64 izolat), Rhizopus stolonifer (44 izolat), Sclerotium rolfsii (21 izolat), Lasiodiplodia theobromae (6 izolat), Lasiodiplodia pseudotheobromae (24 izolat), Fusarium solani (5 izolat), Fusarium equiseti (4 izolat), Fusarium verticillioides (3 izolat), Fusarium brachygibbosum (3 izolat), Macrophomina phaseolina (3 izolat), Rhizoctonia solani (2 izolat), ve Sclerotinia sclerotiorum (1 izolat) yaygın fungal hastalık etmenleri olarak belirlenmiştir. L. pseudotheobromae, L. theobromae, F. verticillioides, F. brachygibbosum ve S. sclerotiorum gibi fungal hastalık etmenlerinin ülkemizde yetiştirilen yer fıstığı bitkilerinde hastalık etmeni olduğu ilk kez bu çalışmayla ortaya konulmuştur.Sağlıklı yer fıstığı bitkilerinden toplam 43 adet epifit ve endofit antagonist/bitki gelişimini teşvik eden aday bakteri izolatı elde edilmiş ve MALDI-TOF MS ile tanılanmıştır. Bakteri izolatların bölgede yaygın görülen fungal hastalık etmenleri olan S. rolfsii, A. niger ve L. pseudotheobromae'nin misel gelişimini engelleme (antagonistik) potansiyelleri öncelikle in vitro koşullarda ikili kültür testleri ile belirlenmiştir. Yapılan in vitro ikili kültür testleri sonucunda 4 farklı bakteri izolatı 3 farklı hastalık etmeninin misel gelişimini güçlü düzeyde (>%60) engellemiştir. Yapılan in vitro ve in vivo biyoetkinlik çalışmalarında Bacillus amyloliquefaciens, B. subtilis, B. cereus ve Pseudomonas aeruginosa izolatları güçlü antagonistik etkinlik gösteren türler olarak kaydedilmiştir. Temsili olarak seçilen 15 farklı bakteri izolat antagonistik ve PGPB etki mekanizmalarından siderofor, proteaz, hidrojen siyanür (HCN), amonyak (NH3), Indol Asetik Asit (IAA) üretiminin yanı sıra fosforu çözme etkinlikleri bakımından istatistiksel olarak farklılıklar göstermiştir. Test edilen 15 bakteri izolatın, 10 tanesi siderofor, 13 tanesi proteaz, 15 tanesi amonyak, 4 tanesi ise hidrojen siyanür üretimi açısından pozitif olarak kaydedilmiştir. B. amyloliquefaciens SÇ9ep, B. cereus SÇ14en, B. subtilis SÇ19en ve P. aeruginosa SÇ36en gibi in vitro ve in vivo antagonistik etkinliği yüksek bakteri izolatlarının siderofor, proteaz, HCN ve amonyak üretimi gibi antagonistik mekanizmalardan bir veya birkaçını kullandığı belirlenmiştir. Test edilen 15 bakteri izolatın tamamı 1.68-55.30 µg/ml konsantrasyon aralığında değişen miktarda IAA üretmiş olup, 7 izolatın fosforu çözebilme yeteneğinde olduğu belirlenmiştir. İzolatlar arasında en yüksek IAA üretimi B. megaterium SÇ2en, en yüksek şiddette fosfor çözen bakteri izolatı ise P. aeruginosa SÇ36en olarak belirlenmiştir. Yapılan in vitro ve in vivo çalışmalarda güçlü antagonistik (siderofor, proteaz, amonyak üretimi) ve bitki gelişimini teşvik edici (IAA ve fosfor çözme) etkinlikler gösteren B. amyloliquefaciens SÇ9ep, B. cereus SÇ14en, B. subtilis SÇ19en ve P. aeruginosa SÇ36en gibi bakteri izolatlarının toprak kökenli hastalık etmenlerine karşı fungusitlere alternatif olarak değerlendirilebileceği kanaatine varılmıştır.