Cengiz Aytmatov'un "Beyaz Gemi" romanındaki halk bilimi unsurlarının kültürü aktarmadaki işlevleri ve toplumsal cinsiyet rolleri
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi, SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ, TÜRK DİLİ VE EDEBİYATI ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2022
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: KÜRŞAT VARDI
Danışman: GÖNÜL REYHANOĞLU
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bir eseri kendi toplumu ve dünya nazarında değerli kılan değişik kıstaslar vardır. Bu kıstasların en önemlilerinden biri, o eserin içinden çıktığı toplumun maddi ve manevi kültürel halk dinamiklerinden yararlanmasıdır. Eserin halk kültürü dinamiklerinden faydalanması o eseri birçok yönden değerli kılar. Halk kültürü dinamiklerinin esere katkısı bağlamında, akla ilk gelen değer, anlatıyı dünya çapında tanınabilir kılmasıdır. Edebi eserler yazıldığı toplumların halk kültürü dinamiklerinden bahsederek ulusaldan evrensele ulaşır. Türk kültüründe halkın yaşamına ışık tutan, onun zor günlerini dile getirmesi bakımından önemli olan bu türden birçok anlatı örneğinden bahsedilebilir. Bu özellikleri içerisinde barındıran sözlü halk kültürü ürünlerinin başında, destanlar, masallar, atasözleri, deyimler, kalıplaşmış sözler gelmektedir. Sözlü halk kültürü unsurları bakımından Kırgızlar zengin motiflere ve anlatı örneklerine sahiptir. Kırgız yazarlar, şairler eserlerini oluştururken bu dinamiklerden faydalanmıştır. Kırgız halkının duygu ve düşüncelerini anlatması bakımından Kırgız edebiyatının önde gelen yazarlarından birisi olan Cengiz Aytmatov, kendi toplumuna ait zengin halk kültürü öğelerinden eserlerinde sıklıkla yararlanmıştır. Cengiz Aytmatov, Orta Asya'ya ait halk bilimi unsurlarını, Orta Asya'da yaşayan insanların zihinsel tutumlarını, davranış kalıplarını, üstlenmiş oldukları rolleri ve onların işlevlerini en iyi bilen yazarlardan birisidir. Yazar, Kırgız kültürünün aktarımını yaparken bu unsurları göz ardı etmemiştir. Bu incelemede Cengiz Aytmatov'un "Beyaz Gemi" romanı; halk bilimi unsurları, halk edebiyatı sözlü ürünleri, eserdeki kahramanların toplumsal cinsiyet rolleri ve rollere bağlı kalıp yargıları odak noktası olarak ele alınmış ve değerlendirilmiştir. Yazarın romanında sözlü halk edebiyatı anlatılarından olan mitoloji, destan, efsane, atasözü, deyim, kalıplaşmış sözler ve masallardan doğrudan yararlandığı tespit edilmiştir. Toplumsal cinsiyet rollerinin ve rollere bağlı kalıplaşmış yargıların romanda karakterler bağlamında hangi işlevleri üstlendiği belirlenmiştir. Çalışmanın kapsamı, Cengiz Aytmatov'un "Beyaz Gemi" romanındaki Kırgız halk edebiyatı sözlü ürünleri, halk bilimi unsurları ve toplumsal cinsiyet rolleri bağlamında kalıp yargılardır. Çalışma beş bölümden oluşmaktadır. Giriş bölümünde romana, kültüre, dile, toplumsal cinsiyet ve rollerine dair kısa, ön bilgi niteliğinde açıklama yapılmıştır. Birinci bölümde araştırmanın konusu, araştırmanın amacı ve önemi, araştırmanın yöntemi, araştırmanın kapsamı ve sınırlılıkları, konu ile ilgili yapılan çalışmalar ortaya konulmuştur. İkinci bölümde, dilin tanımı ve gerekliliği, kültürün tanımı ve işlevi, halk biliminin tanımı, tarihçesi ve işlevi, işlevsel halk bilimi kuramı ve William Bascom'un öne sürdüğü "folklorun dört işlevi" ile ilgili teorik bilgilere yer verilmiştir. İşlevsel halk bilimi kuramı ve Bascom'un paradigmalarıyla romanda aktarılan dil, kültür ve halk bilimi unsurlarının hangi bağlamda örtüştüğü tespit edilmiştir. Üçüncü bölümde, Kırgız kültürü, edebiyatı ve sosyal yaşamı ile Kırgız coğrafyasında gelişen siyasi olaylar hakkında bilgi verilmiştir. Romanda yer alan Kırgız halk edebiyatı sözlü ürünlerinden mitoloji, masal, halk hikâyesi, efsane, türkü, atasözü, deyim, kalıplaşmış sözler saptanmıştır. Dördüncü bölümde yazarın hayatı, yaşadığı dönem, yazarın eserleri, eserin özeti ve eserin türüne dair bilgiler verilmiştir. Beşinci bölümde ise, eserdeki toplumsal cinsiyet rolleri ve kalıp yargıları ortaya konularak, bu unsurların roman içerisindeki işlevleri üzerine inceleme ve tespitler yapılmıştır. Eserdeki karakterlerin davranışlarıyla özdeşleşmiş cinsiyet rolleri ve kalıp yargılarının Kırgız kültüründeki toplumsal yaşamla bağı tespit edilmiştir. Sonuç bölümünde romanda yer alan halk edebiyatının sözlü ürünleri, halk bilimi unsurları, toplumsal cinsiyet rolleri ve kalıp yargılarıyla ilgili yapılan incelemeler neticesinde saptamalar yapılmıştır. Bu saptamalar ışığında genel bir sonuca ulaşılmıştır. Kırgızlardaki cinsiyet rolleri ve kalıp yargılarla sözlü halk edebiyatı ürünleri arasındaki ilişki incelenmiştir.