Türkiye'nin farklı yörelerinden toplanan fasulye gen kaynaklarında, a vitamini ile ilişkili genotipik çeşitliliğin ve DArTseq markörlerinin belirlenmesi
Tezin Türü: Doktora
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi, FEN BİLİMLERİ ENSTİTÜSÜ, BİYOLOJİ ANABİLİM DALI, Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2023
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: YETER ÇİLESİZ
Danışman: AHMET İLÇİM
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Fasulye (Phaseolus vulgaris L.) protein, karbonhidrat, vitamin, diyet lifi ve mineral maddeler yönünden oldukça zengin, dengeli beslenmede oldukça besleyici, kalorisi düşük, sağlıklı ve güvenli bir gıda kaynağıdır. Günümüzde her üç kişiden birinin mikro besin eksikliği ile karşı karşıya olduğu ve mikro besin yetersizliğinin iki milyardan fazla insanı etkileyerek büyük bir tehdit oluşturduğu belirtilmiştir. Yetersiz beslenmenin önüne geçebilmek için alternatif çözüm yollarından biri; insanların günlük diyetlerinde yer alan tarımsal ürünlerin tüketilen kısımlarının protein, vitamin ve besin içerikleri bakımından zenginleştirilmesidir. Bu çalışmanın amacı, A vitamini bakımından daha zengin içeriğe sahip olan fasulye genotiplerini ve ilişkili markörleri belirlemek, daha zengin vitamin içeriğine sahip fasulye çeşitlerinin geliştirilmesine katkı sağlamak ve A vitamini eksikliğinden kaynaklanan hastalıkların giderilmesinde biyofortifikasyon çalışmalarına destek olmaktır. Çalışma kapsamında 182 adet yerel fasulye genotipi ve 6 adet ticari çeşit (Akman, Göynük, Karacaşehir, Önceler, Göksun, Akdağ) olmak üzere toplam 188 adet fasulye genotipi materyal olarak kullanılmıştır. Çalışma sonucunda Türkiye'nin 19 ilinden toplanan yerel fasulye (Phaseolus vulgaris L.) genotiplerinde A vitamini içeriği bakımından önemli oranda varyasyon saptanmıştır. Yapılan varyans analizi (ANOVA) sonucunda A vitamini içeriği bakımından çevre ve genotip x çevre interaksiyonunun istatistiksel olarak yüksek oranda anlamlı olduğu saptanmıştır. Tüm yıl ve lokasyon verileri birlikte değerlendirildiğinde, en yüksek A vitamini içeriğine sahip genotip; fasulye yerel çeşitlerinde "Civril-Bolu", ticari çeşitlerde Akman olmuştur. Beş çevrede üstün performans gösteren toplam 13 fasulye genotipi (Civril-Bolu, Balıkesir-3, Balıkesir-4, Balıkesir-5, Balıkesir-6, Balıkesir-18, Balıkesir-20, Elazığ-7, Elazığ-25, Elazığ-29, Muş-50, Sivas-4, Sivas-17) belirlenmiştir. Çalışmada, DArTseq markör tekniği kullanılarak GWAS analizi yapılmıştır. DArTseq firmasından temin edilen 11.839 markör içinden 7.900 markör seçilerek GWAS analizi için kullanılmıştır. DArTseq markörleri içerisinde A vitamini ile ilişkili 6. kromozom üzerinde dağılım gösteren 3367588 numaralı sadece bir markör önemli bulunmuştur. Tespit edilen bu markör, A vitamini içeriği bakımından fasulye genotiplerinin besinsel değerini arttırmak için kullanılarak, insanlığın yetersiz beslenme sorunlarının çözümüne katkı sağlayabilecektir. Bunun yanında elde ettiğimiz bulgular sonucunda, kalite özelliklerinden biri olan A vitamini içeriği bakımından detaylı analizi yapılan genotiplerin üstün performans gösteren yerel ve ticari çeşitleri, ıslah programı kapsamında daha kaliteli ve verimli fasulye çeşidi geliştirmeye yönelik çalışmalarda kullanılabilecektir.