İssos- Epiphaneia Antik Kenti (2022- 2024 çalışmaları) mimari bezekleri
Tezin Türü: Yüksek Lisans
Tezin Yürütüldüğü Kurum: Hatay Mustafa Kemal Üniversitesi, SOSYAL BİLİMLER ENSTİTÜSÜ, ARKEOLOJİ (YL) (TEZLİ), Türkiye
Tezin Onay Tarihi: 2026
Tezin Dili: Türkçe
Öğrenci: ŞUAYİP ONUR AKSEVEN
Danışman: BANU ÖZDİLEK TIBIKOĞLU
Açık Arşiv Koleksiyonu: AVESİS Açık Erişim Koleksiyonu
Özet:Bu yüksek lisans tezi, Hatay ili Erzin ilçesi Gözeneler Mahallesi sınırlarında yer alan İssos–Epiphaneia Antik Kenti'nde 2022–2024 yılları arasında yürütülen çalışmalar kapsamında ele geçen mimari bezemeli taş eserleri konu edinmektedir. Çalışmanın temel amacı, antik kentte tespit edilen mimari unsurlar ve bezeme repertuarının sistemli biçimde belgelenmesi, tipolojik olarak değerlendirilmesi ve karşılaştırmalı veriler ışığında tarihlendirilmesidir. Bu doğrultuda Epiphaneia'nın mimari bezemeleri, yalnızca tekil örnekler düzeyinde değil; kentin yapılaşma karakteri, bölgesel mimari gelenekler ve Roma İmparatorluk Dönemi dekorasyon anlayışı içinde bütüncül bir çerçevede ele alınmıştır. Epiphaneia'daki araştırma tarihçesi ve kazı çalışmalarının kurumsal gelişimi ortaya konulmuş; kentin Neolitik–Kalkolitik dönemlerden Osmanlı Dönemi'ne uzanan iskân sürekliliği vurgulanmıştır. Ayrıca kentte tespit edilen başlıca kamusal yapılar ve kentsel planlama özellikleri değerlendirilerek Roma dönemi şehircilik ilkeleriyle ilişkisi açıklanmıştır. Bu bağlamda sütunlu cadde sistemi (decumanus maximus ve cardo maximus), kamu merkezindeki düzenli parselasyon ve yapıların konumlanışı, mimari bezeme buluntularının ait olabileceği yapı bağlamlarının anlaşılmasına temel oluşturmuştur. Materyal ve yöntem bölümünde, tez kapsamına alınan mimari bezekli taşların belirlenme ölçütleri, kataloglama ilkeleri ve belgeleme süreçleri açıklanmıştır. Araştırmada; fotoğraf, çizim ve ölçüm verileri ile birlikte iki ve üç boyutlu görselleştirme tekniklerinden yararlanılmış; bezeme unsurlarının yapım teknikleri, kullanım yerleri, yapı bağlamı ve biçimsel özellikleri üzerinden değerlendirme yapılmıştır. Ayrıca kentin bezeme verileri, benzer merkezlerle karşılaştırmalar yoluyla analoji kurularak yorumlanmıştır. Kilikia bölgesi, Issos Ovası ve Epiphaneia'nın tarihî coğrafyası ele alınmış; bölgenin doğal sınırları, Pedias–Trakheia ayrımı ve bu coğrafi farklılaşmanın kültürel yansımaları açıklanmıştır. Kilikia'nın siyasi tarihine ilişkin çerçeve içerisinde, bölgenin Pers, Hellenistik krallıklar ve Roma egemenliği dönemlerindeki dönüşümü değerlendirilmiş; özellikle Roma İmparatorluk sürecinde idari yapılanma, kentleşme ve imar faaliyetlerinin artışı vurgulanmıştır. Böylece Epiphaneia'daki mimari bezeme repertuarının oluşumuna zemin hazırlayan tarihsel arka plan ortaya konulmuştur. Epiphaneia yapılaşması, Suriye Eyaleti romanizasyonu ve Kilikia ile Suriye eyaletlerinde Roma mimarisinin yapı–stil–dekorasyon karakteri çerçevesinde ele alınmıştır. Bu kapsamda Kilikia Trakheia ve Kilikia Pedias kentleri ile Suriye eyaletlerinden seçilen örnekler üzerinden mimari gelenekler değerlendirilmiş; Epiphaneia bezemelerinin bölgesel etkiler, yerel üretim olasılıkları ve Roma dekorasyon repertuarı ile ilişkisi tartışılmıştır. Antik kentteki taş kaynakları, taş cinsi ve işçilik süreçlerine ilişkin veriler değerlendirilerek mimari bezeme üretiminin malzeme ve teknik altyapısı açıklanmıştır. Taş işçiliğinde kullanılan yöntemlerin, yapı elemanlarının biçimlenişi ve bezeme detaylarına doğrudan etkisi olduğu ortaya konularak, bezemelerin yalnızca üslup değil aynı zamanda teknik açıdan da yorumlanabilmesi hedeflenmiştir. İssos–Epiphaneia'da Roma İmparatorluk Dönemi'ne ait mimari unsurlar; thylobat, postament, kaideler, sütun gövdeleri, konsollar, başlıklar, arşitravlar, kaplama levhalar ve ambon payeleri gibi başlıklar altında incelenmiştir. Bu bölümde ele alınan yapı elemanları, bezeme repertuarını taşıyan ana mimari yüzeyleri temsil etmekte; dolayısıyla altıncı bölümde yapılan bezeme analizleri için tipolojik ve bağlamsal bir temel sunmaktadır. Tezin ana konusunu oluşturan mimari bezekler ayrıntılı biçimde değerlendirilmiştir. İon kymationu (yumurta-ok), Lesbos kymationu, ranke (kıvrık dal), anthemion/palmet, volüt, heliks, astragal (inci-boncuk), dentil (diş sırası), tongue pattern (dil sırası), rozet ve makara (bulla) gibi bezeme türleri; biçim, oran, işçilik ve kullanım yerleri açısından sınıflandırılmıştır. Böylece Epiphaneia'nın bezeme repertuarının çeşitliliği ortaya konulmuş; bezemelerin yapı elemanları üzerindeki dağılımı değerlendirilerek dekorasyon bütünlüğü yorumlanmıştır. Epiphaneia mimari bezemelerinin kentteki Roma Dönemi yapılaşmasıyla ilişkisi, bezeme repertuarının kronolojik ve tipolojik göstergeleri ile birlikte ele alınmış; malzeme, teknik ve üslup verilerinin kentin mimari kimliğini anlamadaki rolü vurgulanmıştır. Bu çalışma ile Epiphaneia'nın 2022–2024 buluntuları üzerinden mimari bezeme verileri sistemli şekilde belgelenmiş; kentin Kilikia ve yakın çevre mimari dekorasyon geleneği içindeki yeri, karşılaştırmalı değerlendirme imkânı sağlayacak biçimde ortaya konulmuştur.